ALİ PAŞA KÜLLİYESİ

Ali Paşa Camii, sahip olduğu orantılar sayesinde Bosna’daki en güzel kubbeli camiler arasında yer almaktadır. Yapı, Budin Beylerbeyi ve Bosna Sancakbeyi Hasan Ali Paşa’nın emriyle 1560 yılında inşa edilmiştir. Andrejević’e göre, caminin etkileyici anıtsallığı; son cemaat yeri, kubbe ve minarenin birbiriyle uyumlu ilişkisi sayesinde elde edilmiştir. Hasan Ali Paşa, İstanbul’da acemi oğlanı olarak yetişmiş ve Yeniçeri Ocağı’na mensup olmuştur. Cami, onun vefatının ardından inşa ettirilmiş; yapım masrafları ise vakfettiği mülklerden karşılanmıştır.

Ali Paşa Camii, günümüzde, cami yapısının yanı sıra mezar taşları, türbe ve çeşmeden oluşan bir külliye niteliği taşımaktadır. Ali Paşa Camii’ne bitişik mezarlık, caminin inşasından daha eski olup, geçmişte bugünkünden çok daha geniş bir alana yayılmaktaydı. II. Dünya Savaşı öncesindeki dönemde, 1939 yılında, mezarlık önemli ölçüde küçültülmüştür. Caminin önünde bir zamanlar Ajni(Aynî) Dede ve Šemsi Dede’ye ait mezarlar bulunmaktaydı. Bu mezarlar, 1950 yılında aynı alanda Halk Sağlığı Enstitüsü’nün inşa edilmesiyle kaldırılmış; mezarlara ait iki nişan taşı Ali Paşa Camii avlusuna taşınmıştır. Günümüzde avluda 1928 yılında defnedilen Behdžet Mutevelić ve Avdo Sumbul’a ait mezar da yer almaktadır.

Cami girişinde, alt kısmı yarım küresel, üst kısmı ise piramidal biçimli iki bölümden oluşan bir çeşme bulunmaktadır. Ali Paşa Camii, klasik Osmanlı mimari üslubunda inşa edilmiş tek kubbeli bir camidir. Mekânsal düzenlemede, iç ölçüleri 9,5 × 9,5 m (dış ölçüler 11,80 × 11,80 m) olan kare planlı merkezi harim, ana kubbe ile örtülmüştür. Harimin önünde, her iki yanda simetrik olarak yerleştirilmiş iki sofa içeren açık bir son cemaat yeri bulunmaktadır. Bu bölüm, ortadaki kubbesi hafifçe vurgulanmış üç küçük kubbe ile örtülüdür.

Yapının iç yüksekliği, kubbe dâhil 14,80 m olup, alem dâhil toplam yükseklik 15,20 m’ye ulaşmaktadır. Kubbe, bir kasnak üzerine oturmakta ve 8,8 m çapındadır. Cami duvarına bitişik ince gövdeli minarenin, alem hariç toplam yüksekliği 31,5 m’dir. Cami duvarları kireç taşından inşa edilmiş, minarede ise tüf taşı kullanılmıştır. Duvar kalınlıkları yaklaşık 1,1 m’dir. Kubbe ve son cemaat yerindeki küçük kubbelerde ise yaklaşık 40 cm kalınlığında tuğla kullanılmıştır. Yapıda uygulanan taşıyıcı sistem, XVI–XVII. yüzyıl Osmanlı camilerine özgü olup, kare planlı masif taş duvarların, kubbeyi taşıyan dairesel bir kasnağı oluşturduğu bir düzen sergilemektedir. Kare plandan kubbeye geçiş, üç dilimli kalotlara sahip dört tromp, bunların altında yer alan köşe mukarnasları ve duvar kütlesi içerisine yerleştirilmiş dört profilli taşıyıcı kemer aracılığıyla sağlanmıştır.

Harimin ön cephesinde uzanan son cemaat yeri, dört taş sütunun taşıdığı ve sivri kemerlerle birbirine bağlanan üç kubbe ile örtülüdür. Yapı, yatay çelik gergilerle takviye edilmiştir. Kubbelere geçiş, sekizgen kasnaklar ve pandantifler aracılığıyla çözülmüştür. Sütunlar profilli kaideler ve mukarnas bezemeli başlıklara sahiptir. Yapısal dayanımı artırmak amacıyla, sütun kaideleri ile başlıkları arasına bakır bilezikler yerleştirilmiştir.

Minareye giriş, harim içerisinden, mahfilin altından sağlanmaktadır. Kesme taş bloklardan inşa edilen minare, sivri kemerli kör arkadlardan oluşan bir frizle süslenmiş kare bir kaide üzerine oturmaktadır. Kare kaideden silindirik gövdeye geçiş, profilli bir taş silme ile vurgulanan trapez prizma biçimli bir geçiş elemanı ile sağlanmıştır. Şerefe, delikli taş korkuluklarla çevrilidir ve minare alem ile sonlandırılmıştır.

Cami iç mekânında, kıble duvarının merkezinde yer alan mihrap, duvar yüzeyinden hafifçe taşkın olup sade kare bir çerçeveye sahiptir. Çerçeve içerisinde, beş sıra mukarnasla süslenmiş bir niş yer almaktadır. Mihrap bütünüyle kalem işi boyama ve bezemelerle süslenmiştir.

Mihrabın sağında ahşap minber bulunmaktadır. Minber, merdiven girişinde kemerli bir açıklığa ve üstte bir kürsüye sahiptir. Kürsü, alemle sonlanan kırma piramidal bir çatı ile örtülüdür. Bu çatı, sivri kemerlerle birbirine bağlanmış dört sütunun taşıdığı sekizgen bir kasnak üzerine oturmaktadır. Merdivenin her iki yanında ahşap korkuluklar bulunmakta; korkulukların altında profilli üçgen formlar yer almaktadır. Ayrıca minberin yan yüzlerinde sivri kemerli üç küçük delikli niş ve kürsü altında daha büyük kemerli bir niş düzenlemesi görülmektedir. Minber bütünüyle boyalıdır. Mihrabın solunda ahşap vaaz kürsüsü yer almaktadır.

Girişin sağ tarafında, mukarnas süslemeli tek bir taş sütunun taşıdığı ahşap mahfil bulunmaktadır. Mahfil, son cemaat yerindeki sütunlarda görülen süsleme anlayışıyla uyumludur ve ahşap korkuluklarla çevrilidir. Caminin cepheleri toplam 25 pencere ile düzenlenmiştir. Her cephede üç seviyede beş pencere yer almakta; ancak giriş cephesinde yalnızca zemin kotunda iki pencere ve ana giriş kapısı bulunmaktadır. Zemin kat pencereleri en büyük ölçülere sahip olup taş söveli ve üzerlerinde kör sivri kemerler bulunmaktadır. İç yüzeyleri boyalı ve bezemelidir. İkinci seviyede, üç cephede ikişer adet kemerli pencere yer almaktadır. Ayrıca kasnak üzerinde sekiz adet küçük kemerli pencere bulunmaktadır.

Caminin taş taçkapısı, duvar yüzeyinden hafifçe dışa taşkın kare formuyla vurgulanmıştır. Çift kanatlı ahşap kapı, basık kemerli bir çerçeve içerisine yerleştirilmiştir. Kapının üzerinde, kademeli üçgen biçimli bir niş ve bunun altında kitâbe bulunmaktadır. Ali Paşa Camii Külliyesi bütünüyle Bosna-Hersek Ulusal Anıtlar Listesi’ne dâhil edilmiştir.