ALACA (ALADŽA) CAMİİ

Aladža(Alaca) ya da Hasan Nazirova Camii olarak da bilinen yapı, 1550/51 yıllarında Foča(Foça)’da, Ćehotina Nehri’nin sağ kıyısında inşa edilmiştir. Osmanlı döneminde Foča, Saraybosna ile Dubrovnik’i birbirine bağlayan güzergâh üzerinde önemli bir ticaret merkezi konumundaydı. Cami, uyumlu oranları ile geometrik ve bitkisel süslemeleri sayesinde Bosna’daki klasik Osmanlı mimarisinin en seçkin örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Cami, Hersek Sancağı’ndaki mîrî (has) arazilerin nezaretinden sorumlu olan Yusuf Sinanüddin’in oğlu Hasan tarafından vakfedilmiştir. İnşa süreci, Koca Mimar Sinan’a bağlı baş halife konumundaki Ramazan Ağa’nın gözetiminde yürütülmüştür. İbrahim’in ve Hasan Nazir Ağa’nın türbeleri, bir şadırvan, nişan taşlarıyla birlikte hazire, avlu taş duvarı, duvar çeşmesi ve giriş kapılarından oluşan daha geniş bir külliyenin parçasıydı.

Cami, 11,3 × 11,3 m ölçülerinde kare planlı tek bir harimden oluşmaktadır. Son cemaat yeri dâhil olmak üzere yapının toplam uzunluğu 18,15 m’dir. Harimin iç yüksekliği 11,5 m’ye ulaşmakta, kubbenin toplam yüksekliği ise 19,85 m’dir. Kubbe, bir kasnak üzerine oturmakta olup iç çapı 5,9 m’dir. Ana ibadet mekânının önünde, giriş cephesi boyunca uzanan ve yanlarda sofa mekânlarını içeren bir son cemaat yeri bulunmaktadır. Bu bölüm üç küçük kubbe ile örtülüdür. Cami duvarına bitişik olarak konumlanan ince gövdeli minarenin, alem dâhil toplam yüksekliği 39,7 m’dir.

Cami’nin duvarları tüf (traverten) taşından inşa edilmiş olup, minare de aynı malzemeden yapılmıştır; duvar kalınlığı yaklaşık 1,18 m’dir. Kubbe yaklaşık 50 cm kalınlığında taş bloklardan oluşurken, son cemaat yerindeki küçük kubbeler tuğladan (tula) inşa edilmiştir. Son cemaat yeri ve sofa mekânları yerel sert kireç taşından yapılmış, minare ise Miljevina’dan çıkarılan yerel yumuşak kireç taşı kullanılarak inşa edilmiştir. Kare planlı harimden kubbeye geçiş, tromplar ve mukarnas (stalaktit) bezemeler aracılığıyla sağlanmıştır. Kubbe kasnak üzerine oturmakta; tromplar ise yüzeylerinde sivri kemerler bulunan yarım küresel biçimdedir.

Son cemaat yerinin küçük kubbeleri de kasnaklar üzerine yerleştirilmiş olup, profilli kaide ve mukarnas bezemeli başlıklara sahip dört kireç taşı sütun tarafından taşınmakta ve sivri kemerlerle birbirine bağlanmaktadır. Kubbelere geçiş pandantiflerle çözülmüştür.

Minareye cami içinden, duvar kütlesine entegre edilmiş helezonik bir merdivenle ulaşılmaktadır. Minarenin 14 kenarlı kaidesi, üst gövdeye konik bir geçiş elemanı ile bağlanmakta; gövde, oyma baklava (romb) motifleriyle süslenmiştir. Şerefe, taş korkuluklarla çevrilidir. Caminin cephelerinde, giriş cephesi hariç her yüzde beşer pencere bulunmaktadır; giriş cephesinde ise iki açıklık yer almaktadır. Alt sıra pencereler taş söveli olup kör sivri kemerlerle taçlandırılmıştır. Kubbe kasnağında sekiz küçük pencere bulunmakta, diğer tüm açıklıklar kemerli formdadır.

Giriş portali, basık kemerli bir taş kapı çerçevesinden oluşmakta ve süslü bir silme ile sonlandırılmaktadır. Giriş üzerindeki kitâbe, İslâm hat sanatının seçkin örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Portalın iç yüzeyi de bezemeli olup, süsleme dili dış cepheye kıyasla daha sade tutulmuştur. Mahfil, dört taş sütun üzerine oturmakta ve yıldız motifli delikli taş korkuluklara sahiptir. Sütun başlıkları mukarnas bezemelidir; mahfil döşemesi ise ahşaptır.

Giriş portali, basık kemerli bir taş kapı çerçevesinden oluşmakta ve süslü bir silme ile sonlandırılmaktadır. Giriş üzerindeki kitâbe, İslâm hat sanatının seçkin örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Portalın iç yüzeyi de bezemeli olup, süsleme dili dış cepheye kıyasla daha sade tutulmuştur. Mahfil, dört taş sütun üzerine oturmakta ve yıldız motifli delikli taş korkuluklara sahiptir. Sütun başlıkları mukarnas bezemelidir; mahfil döşemesi ise ahşaptır.

Minber de taştan inşa edilmiş olup süslemeli kemerlerle zenginleştirilmiştir. Girişi, taçla vurgulanmış kemerli bir açıklık şeklindedir. Korkuluklar sığ yıldız motifleriyle biçimlendirilmiştir. Kürsü bölümü, bir kasnak ve konik bir külah taşıyan dört sütun tarafından desteklenmekte ve alem ile sonlandırılmaktadır. Minberin yan yüzlerinde üç küçük kemer, bir büyük kemer ve oyma üçgen bir pano yer almaktadır. Minber bütünüyle kalem işi boyamalar ve oyma taş süslemelerle zenginleştirilmiştir. Evliya Çelebi, 1664 yılında camiyi tasvir ederken, son cemaat yerindeki sofa bölümünün önünde ahşap sütunların bulunduğunu belirtmektedir; ancak bu sütunlar 1908 yılında kaldırılmıştır.

Banisinin oğlu İbrahim Bey’e ait türbe, 3,7 × 3,7 m ölçülerinde kare planlıdır. Türbe, her cephede sivri kemerlerle birbirine bağlanan dört yuvarlak mermer sütun üzerine oturmakta; kubbeye geçiş pandantiflerle sağlanmaktadır. Sütun başlıkları mukarnas bezemeli, profilli bilezikli ve kaidelidir. Türbe içerisinde taş bir sanduka yer almaktadır. Bu türbenin bitişiğinde, Aladža Camii’nin banisi Hasan Nazir’e ait, sarık biçimli bir nişan taşıyla işaretlenmiş mezar ile yekpare taş levhalardan yapılmış sanduka biçimli diğer mezarlar bulunmaktadır.

Girişin karşısında bir şadırvan yer almakta; külliyeyi çevreleyen taş duvar ise giriş kapıları ve su tesisatı unsurlarını içermektedir. Ne yazık ki Aladža Camii, 1992 yılında tamamen yıkılmıştır. Savaş öncesinde yürütülen kapsamlı belgeleme ve araştırmalar sayesinde yapı, özgünlüğü bütünüyle korunarak 2019 yılında yeniden inşa edilmiştir. Yeniden yapım sürecine ilişkin ayrıntılar Eren ve diğerleri (2013) tarafından yayımlanan çalışmada belgelenmiştir.