ABDULLAH PAŞA DRENİ (1820-1878)

Abdullah Paşa Dreni, 19. yüzyılın son çeyreğinde hem Balkanlar’daki Osmanlı varlığının zayıflaması hem de Arnavut ulusal hareketinin filizlenmesi döneminde önemli bir figür olarak ortaya çıkmıştır. Adı, özellikle 1878 yılında gerçekleşen Yakova (Gjakova) Olayı ile anılmaktadır.

Abdullah Paşa Dreni, 1820 yılında Yakova (Gjakova, günümüz Kosova sınırları içinde) doğmuştur. “Dreni” nisbesi, köken olarak Drenica bölgesinden geldiğine işaret eder. Geleneksel Arnavut Bey ailelerinden birine mensup olup genç yaşta Osmanlı ordusuna katılmıştır. İyi bir askerî eğitim aldığı, özellikle 19. yüzyıl ortalarından itibaren Rumeli eyaletlerinde görev yapan birliklerde hizmet ettiği bilinmektedir.

Osmanlı İmparatorluğu’nun 19. yüzyılın ikinci yarısındaki yeniden yapılanma çabaları sırasında Abdullah Dreni, Balkanlar’daki asayiş hareketlerinde etkin rol oynamıştır. 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sırasında Plevne Savunmasında yer almış, burada gösterdiği cesaret ve disiplin nedeniyle “Paşa” unvanıyla taltif edilmiştir. Bu dönemde Arnavut kökenli subaylar arasında hem imparatorluğa bağlılık hem de bölgesel sadakat duyguları iç içe geçmişti; Abdullah Paşa Dreni de bu ikili kimliğin tipik temsilcilerindendir.

1878’de savaşın Osmanlı aleyhine sonuçlanmasıyla imzalanan Ayastefanos Antlaşması ve ardından yapılan Berlin Kongresi, Balkan coğrafyasını yeniden şekillendirmiştir. Antlaşma uyarınca Sırbistan ve Karadağ bağımsızlıklarını kazanmış, geniş topraklar elde etmiş; Bulgaristan Prensliği kurulmuş, Makedonya dâhil birçok bölge fiilen Osmanlı denetiminden çıkmıştır.

Bu gelişmeler, nüfusun önemli bir bölümünü Müslüman Arnavutların oluşturduğu bölgelerde derin bir hoşnutsuzluk yaratmıştır. Sırbistan ve Karadağ’ın kontrolüne geçen bölgelerde yaşayan Müslümanlar, topraklarını terk etmeye zorlanmış; Osmanlı’nın bu toplulukları koruyamaması, imparatorluk içindeki Arnavut unsurlar arasında bir güven krizi doğurmuştur.

Özellikle Kosova, Yakova, Prizren ve İşkodra çevresinde halk arasında Osmanlı yönetimine yönelik eleştiriler artmış, 1878 yazında Arnavut ileri gelenleri bir araya gelerek Prizren Birliği (Lidhja e Prizrenit) adıyla bilinen siyasî örgütlenmeyi kurmuştur. Bu birlik, Osmanlı idaresiyle bağlarını tamamen koparmadan, Arnavutluk topraklarının parçalanmasına karşı çıkmayı ve bölgesel özerklik talep etmeyi amaçlıyordu.

Osmanlı hükûmeti, Berlin Antlaşması hükümlerini uygulamak ve özellikle Karadağ’a bırakılması kararlaştırılan sınır bölgelerinin tahliyesini sağlamak amacıyla Rumeli’de görevlendirmeler yaptı. Bu amaçla Müşir Mehmed Ali Paşa (Çerkes Mehmed Ali Paşa), merkezî otoritenin temsilcisi olarak bölgeye gönderildi. Aynı zamanda Prizren Birliği ile irtibatı bulunan Abdullah Paşa Dreni’nin, birlikten ayrılıp hükûmetle iş birliği yapması umuluyordu.

Ancak Mehmed Ali Paşa’nın daha önce 1871’de bir Arnavut isyanını sert yöntemlerle bastırmış olması nedeniyle bölge halkı nezdinde itibarı yoktu. Dreni, Osmanlı tarafından Mehmed Ali Paşa ile görüşmeye ve onu yerel halkla uzlaştırmaya ikna edilmek üzere görevlendirildi. Paşa, Yakova’da Abdullah Paşa Dreni’nin evinde misafir edildi. Fakat Arnavut milliyetçileri, bu buluşmayı “Osmanlı’nın Prizren Birliği’ni tasfiye planı” olarak yorumladı.

1878 yılı Eylül ayında, Yakova’da Osmanlı birliklerinin bulunduğu sırada silahlı bir grup Arnavut isyancı, Abdullah Paşa Dreni’nin konağını bastı. Çıkan çatışma sırasında hem Mehmed Ali Paşa hem de Abdullah Paşa Dreni hayatını kaybetti. Bu olay hem Osmanlı hem Arnavut tarih yazımında farklı şekillerde değerlendirilmiştir: Osmanlı kaynakları olayı “itaatsiz bir Arnavut isyanı” olarak nitelerken, Arnavut milliyetçi literatürü bunu “dış baskılara karşı ulusal bir tepki” olarak yorumlar.

“Yakova Olayı” (Gjakova Incident), Berlin Antlaşması sonrası dönemde Osmanlı merkezî otoritesinin Balkan eyaletlerinde ne derece zayıfladığını gösteren sembolik bir vakadır. Arnavut ulusal anlatısında bu olay, halkın Osmanlı Devleti’nin büyük güçlerin baskısı karşısındaki “boyun eğici tutumuna” tepkisinin ilk ifadesi olarak görülür.

Arnavut şair ve yazar Gjergj Fishta, ünlü destanı Lahuta e Malcís’te (Kuzey Dağlarının Liri, 1937) Abdullah Paşa Dreni’ye atıfta bulunur. Eserde, Dreni’nin “konuğu koruma zorunluluğu” (mikpritja) nedeniyle, sevilmeyen bir misafiri olan Mehmed Ali Paşa’yı bile Arnavutluk geleneklerinin gereği olarak himaye etmek zorunda kaldığı belirtilir. Bu anlatı, olayın yerel halkın gözünde sadece siyasî değil, aynı zamanda etik ve kültürel bir trajedi olarak algılandığını gösterir.

Abdullah Paşa Dreni’nin hayatı, 19. yüzyıl sonu Osmanlı–Balkan ilişkilerinin karmaşık doğasını yansıtır. Bir yandan Osmanlı Devleti’ne sadık bir asker olarak 93 Harbi’nde görev yapmış, öte yandan Arnavut toplumunun önde gelen bir temsilcisi olarak yerel özerklik taleplerini anlayışla karşılamıştır. Onun ölümü, Osmanlı merkezî otoritesi ile Arnavut yerel unsurları arasındaki çatışmanın bir kırılma noktası sayılabilir.

Olay, kısa vadede Osmanlı’nın Berlin Antlaşması hükümlerini uygulama kabiliyetine büyük darbe vurmuştur. Mehmed Ali Paşa’nın ölümü, Osmanlı hükûmetinin bölgedeki otoritesini tamamen sarsmış; Prizren Birliği’nin etkisi kısa süreliğine artmıştır. Uzun vadede ise bu vaka, Arnavutluk’ta ulusal bilincin pekişmesine, Osmanlı idaresinden bağımsız bir Arnavut kimliğinin şekillenmesine zemin hazırlamıştır.

Arnavut ulusal tarih yazımında Abdullah Paşa Dreni, hem misafirperverlik geleneğine sadık bir bey hem de Osmanlı sadakatiyle Arnavutluk onuru arasında sıkışmış bir figür olarak değerlendirilir. Osmanlı tarihçiliğinde ise o, devlet hizmetinde yer almış bir taşra askeri olarak anılır; ancak ölümüyle sonuçlanan olayın, imparatorluğun Balkanlar’daki çözülme sürecinin simgesi hâline geldiği kabul edilir.

Bugün Kosova’da Yakova yakınlarında “Abdullah Pashë Dreni” adıyla anılan bir mahalle bulunmaktadır. Bölgesel tarih anlatılarında, onun adı genellikle Mehmed Ali Paşa ile, “Büyük Güçlerin Balkan düzenlemesine karşı direnişin” sembolü olarak geçer.